Hoop en verwachting

Hoop en verwachting

Dinspiratie uit dit stukje haal ik uit de songtekst van de Britse band Muse: “Our hopes and expectations: black holes and revelations.” Graag neem ik je mee in een systemische kijk op hoop en verwachting. Om te beginnen met hoop, dat vaak wat romantisch wordt weergegeven in films en lectuur. Waarom zou je dat als “zwart gat” kunnen zien? Als verwachtingen leiden tot openbaringen, zou dat een groot goed zijn. Niet? Hoewel het niet eenvoudig is, kan het ontzettend bevrijdend zijn om voorbij hoop en verwachting te groeien.

We vinden “hoop” terug in zegswijzen, maar ook in (moderne) media zoals boeken, films en muziek. Hoop heeft een functie en kan (tijdelijk) erg nuttig zijn. Hoe zou je “hoop” kunnen beschrijven? Hoop richt zich op datgene wat voor ons ligt en waar we eigenlijk niet weten wat ons te wachten staat. Het is een uiterst onzekere verwachting in de toekomst waar we grip op willen hebben. Als we ons daarop richten, kijken we weg van het hier en nu, weg van het heden. Hoop bestaat daar immers niet, ook niet in ons verleden. Maar wat bedoelde Bert Hellinger toen hij zei: Wie geen hoop heeft, heeft alles”?

Wat betekent het om te “hopen”? Er zijn opvallende overeenkomsten met “angst”. Beiden bestaan niet in het verleden en richten zich op het ongewisse van de toekomst. Maar misschien is het nog wel belangrijker dat angst en hoop bestaansrecht hebben om ons het idee te geven dat we grip hebben op de toekomst, dat we in control zijn. Het lijkt logisch dat dit idee niet klopt. Wat we ook denken en doen in het “hier en nu”, de toekomst komt onverminderd op ons af. Je kunt hoop dan ook zien als overlevingsmechanisme, als coping. Het kan helpen in de omgang iets in het hier en nu dat te pijnlijk is om te zien, laat staan erkennen.

Als we hoop benaderen als een onzekere verwachting, dan is het verwantschap meteen duidelijk. Het is tegelijk een pleonasme, want de essentie van een verwachting is dat deze onzeker is. Ook verwachtingen richten zich op de toekomst en kunnen heel plezierig aanvoelen: ze stellen ons bijvoorbeeld in staat ons ergens op te verheugen. Ook kennen we de prettige verschijningsvorm van een wens. Maar wat als een verwachting niet uitkomt? Dan ervaren we dat als een teleurstelling. Maar ook uitgekomen verwachtingen kennen niet louter een positieve lading. Als iets gaat zoals verwacht, kan ik me dan nog verwonderen? Kan ik me laten verrassen?

Verwachtingen geven ons het idee dat we grip hebben op de toekomst en verplaatsen onze blik weg van het heden daar naartoe. Daarmee zien we minder goed wat zich in het “hier en nu” bevindt. Hier zien we ook de functie van hoop en verwachting: het leidt af van het heden en we kennen allemaal kleine en grote situaties waarbij dat welkom is. Je zou kunnen zeggen dat we zoeken naar een kleine of grote vorm van heling te vinden voor iets in het heden.

In de realiteit lost dat niets op: iets verdwijnt niet door het negeren. Liever lijken we ons te richten op de onzekere toekomst dan te erkennen dat we het niet weten. De psychiater en filosoof Damiaan Denys zei daarover: “Mensen verkiezen de leugen van de zekerheid, boven de waarheid van de onzekerheid”.

Als hoop en verwachting geen heling brengen, wat dan wel? In één woord is dat mogelijk “erkenning”. Het kan enorm bevrijdend werken om écht toe te geven dat je het niet weet. Tegelijkertijd kan dat pijnlijk zijn in alle mogelijke variaties: van schaamte tot fysieke pijn. Als dat de prijs is die je betaalt, wat krijg je er dan voor terug? Het is in elk geval een bijzondere ervaring om het “niet weten” volledig te omarmen. Je krijgt als het ware een blanco vel papier waar je zelf opnieuw kunt beginnen met tekenen.

Ga eens terug naar je (vroege) kinderjaren. Weet je dan nog hoe het “niet weten” voelt? Het bracht vast frustratie omdat je voor sommige dingen nog “te klein” was. Tegelijkertijd lag de wereld aan je voeten: alles lag nog open en alles was mogelijk. Als we er nu op terugkijken, was het dan niet erg prettig om volledig ondergedompeld te zijn in “niet weten”?

Leven zonder hoop en verwachtingen is niet eenvoudig: het is meestal ook geen knop die je van het één op het andere moment om kunt zetten. We hebben ons er vaak vele jaren en jaren aan “gelaafd” en het volledig erkennen van het “niet weten” is alleen daarom al niet zo simpel. Jezelf mee laten in zuigen in een zwart gaat of de lichte tot ernstige teleurstelling ervaren rondom verwachtingen. Hoe prettig zou het zijn als je daar niet of in elk geval minder afhankelijk van bent? Als je daar geen energie meer aan hoeft te besteden?

Wanneer je voorbij hoop en verwachting kunt groeien, kun je misschien wel terugkeren naar het prettige gevoel uit die vroege kinderjaren. Wat kan je nog teleurstellen als je geen hoop of verwachting hebt? Weinig tot niets. En waarover kun je jezelf verwonderen? Wat kan je verrassen? Alles of heel veel. Dat vonden we als kinderen prettig, waarom zou dat nu een andere gewaarwording zijn? Wel de lusten, niet de lasten. De Israëlische historicus en filosoof Yuval Harari schreef: “The greatest scientific discovery was the discovery of ignorance.”

Interesse in training over systemisch werken in de zorg? Klik hier!